PACTUM Kancelaria Prawna Publikacje - GAZETA PRAWNA NR 120 (1229) z dnia: 22.06.2004

Publikacje - GAZETA PRAWNA NR 120 (1229) z dnia: 22.06.2004

Komu i jak przekazać firmę?

Autor: Ewa Bednarek-Wojtal

Zakładamy firmę, inwestujemy w nią wszystkie oszczędności wszystko po to, aby się rozwijała i przynosiła zyski. Przychodzi jednak czas, kiedy zastanawiamy się, co zrobić, aby dzieło naszej wieloletniej pracy nie trafiło w niepowołane ręce. Warto zatem znać kilka sposobów na bezpieczne przekazanie naszej firmy lub jej części osobom zaufanym.

W zależności od formy prowadzonej przez nas działalności musimy podjąć decyzję o sposobie przekazania naszego majątku innym. Może to być m.in. darowizna, testament czy zbycie udziału.

Darowizna

Jeżeli prowadzimy jednoosobową rodzinną działalność gospodarczą, problem z przekazaniem swojego dorobku innym jest najmniej skomplikowany, bowiem nie musimy uzyskiwać na to niczyjej zgody, bowiem nie mamy tu żadnych wspólników. Najpewniejszą formą przekazania naszego majątku jest darowizna w formie aktu notarialnego - ten akt w przeciwieństwie do testamentu jest bardzo trudno podważyć. Przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Czyli przykładowo, ojciec może w umowie darowizny oświadczyć, że przekazuje cały swój majątek córce, w skład którego wchodzi przedsiębiorstwo należące do niego.

Darowizna jest ustawowo określonym typem czynności cywilnoprawnej, podlega więc wszystkim regułom dotyczącym takich czynności unormowanym w kodeksie cywilnym, chyba że przepisy regulujące tę instytucję prawną zawierają reguły odmienne od ogólnych. Darowiznę wyróżnia wśród innych czynności prawnych to, że ma ona na celu nieodpłatne przysporzenie obdarowanemu korzyści (wzbogacenie obdarowanego) kosztem majątku darczyńcy.

Darowizna jest umową, a nie jednostronną czynnością prawną, i to także wówczas, gdy darczyńca zobowiązuje się jednostronnie do bezpłatnego świadczenia, nie nakładając na obdarowanego żadnych obowiązków.

Dokonywanie darowizn przez małżonków

Jeżeli firma wchodzi w skład majątku odrębnego danej osoby, nie ma żadnych problemów. W takiej sytuacji małżonkowie, niezależnie od ustroju majątkowego, w jakim pozostają, mogą rozporządzać, w tym również w drodze darowizny, swoimi majątkami odrębnymi. Żaden z nich nie musi, w świetle obowiązujących przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zwracać się w takiej sytuacji do współmałżonka o wyrażenie zgody. Inaczej natomiast przedstawia się sytuacja, gdy chodzi o dokonywanie rozporządzeń mieniem wchodzącym w skład majątku objętego ustawową wspólnością majątkową. Majątkiem wspólnym (dorobkiem) małżonkowie mogą rozporządzać tylko wspólnie. Dokonanie darowizny z reguły wykracza poza zakres zwykłego zarządu, chyba że dotyczy ona drobnej rzeczy.

Warto wiedzieć
Ważność umowy darowizny przedmiotu lub prawa wchodzącego w skład majątku wspólnego lub udziału w takim majątku, która została zawarta przez jedno z małżonków, zależy od jej potwierdzenia przez drugie z nich. Nie można więc mówić o nieważności bezwzględnej. Uprawnienie do żądania potwierdzenia przysługuje drugiej stronie umowy, a więc w przypadku darowizny obdarowanemu.

Co ze spółką cywilną

Jedną z najbardziej powszechnych form prowadzenia firm rodzinnych jest spółka cywilna. Tu możemy mieć do czynienia z wieloma wspólnikami, zatem dysponowanie udziałami w takiej spółce jest już utrudnione.

W przeciwieństwie do zwykłej działalności gospodarczej, wspólnik nie może rozporządzać udziałem we wspólnym majątku wspólników ani udziałem w poszczególnych składnikach tego majątku. W czasie trwania spółki wspólnik nie może domagać się podziału wspólnego majątku wspólników. Majątek spółki jest odrębny od majątku osobistego każdego ze wspólników i ma charakter wspólności łącznej. Wspólność łączna oznacza niepodzielność majątku oraz brak określenia wysokości udziałów przysługujących poszczególnym wspólnikom. Każdy wspólnik jest zatem współwłaścicielem majątku jako całości, jak też każdej rzeczy i prawa tworzących tę całość (wspólność do niepodzielnej ręki). Ustanie zasady niepodzielności oraz nieoznaczenia wysokości wkładów następuje: w odniesieniu do konkretnego wspólnika - z chwilą jego wystąpienia ze spółki, a w stosunku do wszystkich wspólników - z chwilą rozwiązania spółki.

Oczywistą konsekwencją niepodzielności majątku wspólnego jest jego nienaruszalność, co oznacza, że wspólnik nie może rozporządzać (zbywać, obciążać) ani udziałem w tym majątku, ani udziałem w poszczególnych jego składnikach. Ta regulacja zawarta w art. 863 k.c. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, w związku z czym wspólnicy nie mogą klauzulami umownymi kreować swobody rozporządzania udziałem. A zatem zmiana wspólnika lub przystąpienie do spółki nowego wspólnika może nastąpić, z wyjątkiem przewidzianym w art. 872 k.c., tylko przez zmianę lub zawarcie nowej umowy spółki. W tej kwestii nie ma jednak zgodności w doktrynie. W myśl pierwszego z nich, możliwe jest zbycie członkostwa w spółce bez zmiany jej umowy, tzn. w drodze umowy między dotychczasowym a nowym wspólnikiem, jeżeli wyrażą na to zgodę pozostali wspólnicy. Natomiast drugi pogląd stanowi, że wszelkie zmiany w składzie wspólników mogą następować jedynie przez zawarcie umowy między nowym wspólnikiem a pozostałymi wspólnikami, przy czym nowy wspólnik musi także zawrzeć z ustępującym wspólnikiem umowę nabycia członkostwa.

Drugi z powyższych poglądów zaaprobował Sąd Najwyższy, stwierdzając, że wstąpienie do spółki cywilnej nowego wspólnika i przejęcie przez niego dotychczasowych zobowiązań i uprawnień za zgodą pozostałych wspólników, tym i jednocześnie ustępujących z tej spółki, jest dopuszczalne (uchwała SN z dnia 21 listopada 1995 r., III CZP 160/95, OSNC 1996, nr 3, poz. 33).

Warto podkreślić, że w umowie spółki można zastrzec, że spadkobiercy wspólnika wejdą do spółki na jego miejsce. W wypadku takim powinni oni wskazać spółce jedną osobę, która będzie wykonywała ich prawa. Dopóki to nie nastąpi, pozostali wspólnicy mogą sami podejmować wszelkie czynności w zakresie prowadzenia spraw spółki. Zastrzeżenie to może być dokonane w umowie spółki lub w uchwale wspólników powziętej jeszcze za życia wspólnika, którego zastrzeżenie dotyczy. W takim wypadku z chwilą otwarcia spadku wszyscy spadkobiercy wspólnika (ustawowi lub testamentowi, którzy - rzecz jasna - nie odrzucili spadku) wchodzą do spółki jako wspólnik zbiorowy. Ich udział w spółce, objęty po spadkodawcy, stanowi element wspólności łącznej wszystkich wspólników, natomiast między spadkobiercami jest stosunkiem wynikającym ze spadkobrania współwłasności w częściach ułamkowych.

Zbycie udziału w spółce z o. o.

Jeżeli chodzi o spółki prawa handlowego, to najbardziej powszechną formą prowadzenia firmy rodzinnej jest spółka z o.o. I tu sprawa zbywania udziałów w takiej spółce komplikuje się, gdyż jest to spółka kapitałowa i na zbycie udziałów wymagana jest zgoda spółki. Zbycie udziału, jego części lub ułamkowej części udziału oraz jego zastawienie powinno być dokonane w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi.

Udział w spółce z o.o. jest majątkowym prawem wspólnika, łączącym się z kapitałowym charakterem tej spółki. Zmiany w składzie osobowym wspólników nie powodują rozwiązania spółki (chyba że tak postanowiono w umowie spółki), ani innych konsekwencji organizacyjnych w spółce. Konsekwencją zmian w składzie osobowym w stosunku do osób trzecich jest obowiązek zarządu zgłoszenia do sądu nowej listy wspólników.

Umowa zbycia udziału jest więc szczególnym typem umowy, której skuteczność zależy od zajścia określonych zdarzeń prawnych. Zdarzeniami takimi mogą być np.: sprzedaż, zamiana, darowizna udziału, wniesienie jako aportu do spółki, w drodze nabycia w toku postępowania egzekucyjnego, a także dziedziczenia i zapisu.

Ograniczenia w zbywaniu udziału

Zarówno zbycie udziału, części udziału, jak i ułamkowej części udziału, może być ograniczone. Zbycie udziałów może być uzależnione od w zezwolenia zarządu spółki na takie działanie, określone w umowie spółki w określenia w umowie spółki dodatkowych ograniczeń dla zbycia w ograniczenia lub wyłączenia w umowie spółki wstąpienia do spółki spadkobierców zmarłego wspólnika.

Zbycie udziału, jego części lub ułamkowej części udziału umowa spółki może zatem uzależnić od zgody spółki albo ograniczyć w inny sposób. Jeżeli zbycie uzależnione jest od zgody spółki, stosuje się unormowania art. 182 par. 3-5 k.s.h., chyba że umowa spółki stanowi inaczej. Zgodnie z przywołanymi przepisami, zgody udziela zarząd w formie pisemnej.

GP radzi

Obrót udziałami jest swobodny i nie można tego prawa pozbawić wspólników, ale można je ograniczyć sposobami przewidzianymi w umowie spółki. Wraz ze zbyciem udziału dochodzi jednocześnie do przejścia praw i obowiązków wynikających z przynależności do spółki ze zbywcy na nabywcę - nabywca wstępuje do spółki w miejsce zbywcy.

Umowa zbycia udziałów zawarta bez zezwolenia spółki z o.o. stanowi czynność bezskuteczną i to zarówno wobec spółki, jak w stosunkach między stronami.

Umowa spółki może ograniczyć lub wyłączyć wstąpienie do spółki spadkobierców na miejsce zmarłego wspólnika. W tym przypadku umowa spółki powinna określać warunki spłaty spadkobierców niewstępujących do spółki, pod rygorem bezskuteczności ograniczenia lub wyłączenia.

Umowa spółki może wyłączyć lub w określony sposób ograniczyć podział udziałów między spadkobierców w przypadku, gdy zmarły wspólnik miał więcej niż jeden udział. Jeżeli według umowy spółki wspólnik mógł mieć tylko jeden udział, udział ten może być podzielony między spadkobierców, chyba że umowa spółki wyłącza lub ogranicza w określony sposób podział tego udziału między spadkobierców. Umowa spółki może ograniczyć lub wyłączyć wstąpienie do spółki współmałżonka wspólnika w przypadku, gdy udział lub udziały są objęte wspólnością majątkową małżeńską.

Zawiadomienie o przejściu udziału

O przejściu na inną osobę udziału, jego części lub ułamkowej części udziału zainteresowani zawiadamiają spółkę, przedstawiając dowód. Przejście udziału, jego części lub ułamkowej części udziału jest skuteczne wobec spółki od chwili, gdy spółka otrzyma od jednego z zainteresowanych zawiadomienie o tym wraz z dowodem dokonania czynności.

Zawiadomić spółkę o przejściu udziałów mogą tylko zainteresowani. Są nimi zbywca udziałów oraz ich nabywca. Nie może zawiadomić o przejściu praw inna osoba, np. osoba trzecia, wierzyciel. Samo zawiadomienie o przejściu udziałów na nabywcę, bez przedstawienia dowodu przejścia, jest w stosunku do spółki nieskuteczne. W przypadku zbycia udziałów dowodem może być umowa sprzedaży, darowizny, postanowienie sądu o nabyciu praw.

Zawiadomienie może odbyć się osobiście przez wymienione osoby, ale nie ma przeszkód, aby dokonali tego ich pełnomocnicy, przedstawiciele ustawowi (kurator, opiekun). Zawiadomienie jest już skuteczne, jeżeli jest skierowane tylko do jednego członka zarządu lub prokurenta. Z drugiej strony, dla uzyskania skuteczności w stosunku do spółki wystarczające jest, jeżeli zawiadomi ją jeden z zainteresowanych, a nie wszyscy łącznie.

Spełnieniem warunków zbycia udziału określonych w art. 187 k.s.h. będzie zatem: w zawiadomienie o zbyciu w dokonane przez uprawnione osoby w skierowane do uprawnionych osób w uzupełnione dowodem przejścia.

Firma w spadku

Jeżeli nie mamy ochoty dysponować swoim majątkiem już teraz, to warto jednak zastanowić się, kto powinien odziedziczyć naszą firmę. Moment zgonu spadkodawcy powoduje otwarcie spadku i w tym samym czasie spadkobiercy nabywają prawa i obowiązki zmarłego, które podlegają dziedziczeniu. Jeżeli sami chcemy zadecydować, kto i w jaki sposób ma dziedziczyć po nas majątek, spiszmy testament, jeżeli tego nie zrobimy, majątek nasz odziedziczą spadkobiercy ustawowi. Warto podkreślić, że w testamencie możemy zapisać nasz majątek, komu chcemy.

Warto wiedzieć
Osoba fizyczna, co do zasady, zdolność do dziedziczenia nabywa od chwili swojego urodzenia. Aby stać się spadkobiercą, osoba fizyczna musi żyć w chwili otwarcia spadku. W drodze wyjątku przewidziano jednak możliwość dziedziczenia przez dziecko, które w chwili otwarcia spadku było już poczęte, a jeszcze nieurodzone. Zdolność dziedziczenia takiego dziecka jest warunkowa, mianowicie, aby nabyć spadek, musi urodzić się żywe.

Osoba prawna może być spadkobiercą tylko wtedy, gdy istnieje w chwili otwarcia spadku. Osoba prawna nabywa osobowość z chwilą wpisu do rejestru, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Wymaganie istnienia zatem należy rozumieć w ten sposób, że w chwili otwarcia spadku osoba prawna jest wpisana do odpowiedniego rejestru lub też jeszcze z niego nie została wykreślona. Nie będzie zatem dziedziczyła osoba prawna, która została wykreślona z rejestru w dacie śmierci spadkodawcy. Wyjątek w tym zakresie przewidziano w przypadku fundacji ustanowionej w testamencie, której zdolność dziedziczenia zależy od wpisania jej do rejestru w ciągu dwóch lat od ogłoszenia testamentu. Prawo spadkowe wyróżnia 5 grup osób, które powoływane są do spadku na podstawie ustawy. W pierwszej grupie znajdują się małżonek i zstępni spadkodawcy, a więc jego dzieci, wnuki i ich dzieci oraz wnuki.

Testament

Jeżeli chcemy mieć pewność, że nasz majątek trafi do konkretnej osoby, najlepiej spisać testament. W testamencie możemy zapisać naszą firmę, komu chcemy, również osobie z poza rodziny, a nawet fundacji.

Najprostszą formą testamentu jest testament własnoręcznie sporządzony przez spadkodawcę i opatrzony datą. Jakiekolwiek uchybienie przepisom regulującym formę testamentu powoduje w zasadzie jego nieważność. Dlatego najlepiej jednak udać się do notariusza - wówczas taki testament jest trudny do podważenia.

Copyright © 2007-2008 Kancelaria Prawna PACTUM - Ewa Bednarek-Wojtal